CIRES POLSKA

O PROJEKCIE

Przełom XX i XXI wieku jest okresem fundamentalnych przemian społeczno-gospodarczych i instytucjonalnych w Europie Środkowo-Wschodniej połączonych z przemianami demograficznymi. Pociągają one za sobą zmianę wielu paradygmatów w naukach przestrzenno-ekonomicznych i praktyce planistyczno-decyzyjnej. Stwierdzenie to odnosi się m.in. do procesu kurczenia się miast (urban shrinkage), tj. długookresowego spadku liczby ludności powiązanego z kryzysem lokalnej gospodarki i narastającymi problemami społecznymi.

Proces ten, występujący wcześniej w niektórych miastach (najczęściej starych ośrodkach przemysłowych) Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych, przybrał po 1990 r. szczególnie duże rozmiary w postsocjalistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Pojawiają się zatem nowe wyzwania, dotyczące z jednej strony potrzeby identyfikacji skali, tempa, form kurczenia się miast i ich przestrzennego zróżnicowania, z drugiej strony – rewizji dotychczasowych polityk miejskich, ukierunkowanych najczęściej na paradygmat wzrostu. Te przesłanki powodują, że kurczące się miasta stają się przedmiotem wielu dyskusji naukowych i praktycznych oraz międzynarodowych projektów badawczych w tym międzynarodowej Akcji odbywającej się w ramach Europejskiego Programu Współpracy w Dziedzinie Badań Naukowo-Technicznych COST (nr TU0803) o akronimie CIRES, której pełny tytuł brzmi:

„Cities Regrowing Smaller - Fostering Knowledge on Regeneration Strategies in Shrinking Cities across Europe”
„Propagowanie wiedzy na temat strategii regeneracji w kurczących się miastach Europy”

Międzynarodowa Akcja CIRES realizowana jest od 2009 r. Uczestniczy w niej 54 przedstawicieli 24 państw europejskich oraz Turcji i Australii. Kierownikiem Akcji jest Prof. Thorsten Wiechmann z Uniwersytetu Technicznego w Dortmundzie.

Ze strony polskiej udział w Akcji CIRES biorą: prof. zw. dr hab. Tadeusz Stryjakiewicz, dr Przemysław Ciesiółka i mgr Emilia Jaroszewska z Instytutu Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM) oraz dr Szymon Marcińczak z Zakładu Urbanizacji Przestrzeni Uniwersytetu Łódzkiego.

Prowadzenie rozszerzonych badań przez uczestników z UAM jest możliwe dzięki uzyskanemu wsparciu w ramach grantu badawczego MNiSW737/N-COST/2010/0.

ZAKRES PRZESTRZENNY



Główne cele


pozyskiwanie oraz wymiana wiedzy na temat przyczyn oraz skutków procesu kurczenia się miast w Europie;

wypracowanie podstaw
teoretycznych procesu kurczenia się miast;

analiza różnych typów miast kurczących się (case studies) oraz doświadczeń z zakresu regeneracji miast;

poszukiwanie nowych rozwiązań w celu zahamowania negatywnych skutków procesu ‘kurczenia się’ miast.

Etapy realizacji

Etap I
Analiza istniejących opracowań dotyczących kurczących się miast ze szczególnym uwzględnieniem dotychczasowych strategii w krajach – uczestnikach projektu oraz wyników przeprowadzonych badań w zakresie kurczenia się miast. Jednym z efektów tego etapu jest raport Synopsis Report, zawierający opis stanu wiedzy nt. kurczenia się miast w różnych regionach Europy. Koordynatorem części raportu dotyczącej Europy Środkowo-Wschodniej jest prof. zw. dr hab. Tadeusz Stryjakiewicz z Instytutu Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej UAM.

Etap II
Spotkania i warsztaty prowadzone wspólnie z naukowcami oraz władzami lokalnymi i praktykami w wybranych miastach charakteryzujących się odmiennymi przyczynami spadku liczby ludności.
Miasta tzw. studia przypadku (case studies), reprezentujące odmienne typy kurczących się miast w różnych częściach Europy:

•  Dessau Roßlau (wschodnie Niemcy) – typ miasta postsocjalistycznego;
•  Tarent (wł. Taranto) (Włochy) – typ starego miasta przemysłowo-portowegp;
•  Porto (port. Oporto) (Portugalia) – typ dużego miasta tracącego mieszkańców w wyniku silnej suburbanizacji;
•  Kohtla-Järve, Narva, Sillamäe (Estonia) - typ miast pokopalnianych, położonych w obszarze peryferyjnym.

Warsztaty w ww. miastach prowadzone są wspólnie z naukowcami oraz władzami lokalnymi i praktykami w dziedzinie planowania. Pozwala to na szeroką wymianę doświadczeń w zakresie sposobów przeciwdziałania negatywnym skutkom procesu kurczenia się.

Etap III
•  Międzynarodowa konferencja pt. „Shrinking Cities in Europe”, w trakcie której zaprezentowane zostaną osiągnięte wyniki w ramach Akcji CIRES.
•  Opracowanie dwóch monografii, jedna z nich zawierać będzie teoretyczne podstawy analizy procesu kurczenia się miast; zaprezentowane też zostaną przykłady "dobrych praktyk" ich regeneracji. Druga planowana jest w postaci praktycznego przewodnika dla planistów przestrzennych.

Wyniki

Do najważniejszych wyników i osiągnięć naukowych można zaliczyć:

  • Uporządkowanie terminologii oraz podstaw teoretyczno-metodologicznych analizy procesu kurczenia się miast;
  • Zaprezentowanie skali, form i dynamiki kurczenia się miast w Europie, ze szczególnym uwzględnieniem państw Europy Środkowo-Wschodniej;
  • Analizę procesu kurczenia się miast w Polsce;
  • Dokonanie syntetycznej charakterystyki procesu w wybranych miastach - studiach przypadku (case studies);
  • Próbę modelowego ujęcia procesu kurczenia się i potencjalnych scenariuszy rozwoju kurczących się miast;
  • Zaprezentowanie rekomendacji dla polityki miejskiej mającej na celu przystosowanie miast do skutków kurczenia się i podjęcia działań na rzecz ich regeneracji.

Najważniejsze wyniki badań realizowanych w ramach grantu badawczego MNiSW737/N-COST/2010/0 przedstawione zostały w publikacji książkowej pt. „Kurczenie się miast w Europie Środkowo-Wschodniej” pod redakcją naukową Tadeusza Stryjakiewicza, wydanej we wrześniu 2014 roku przez Bogucki Wydawnictwo Naukowe, w nakładzie 300 egzemplarzy. Ponadto wyniki badań zrealizowanych w ramach tego projektu przedstawione zostały w 9 publikacjach naukowych oraz 27 referatach na konferencjach krajowych i zagranicznych, w tym organizowanych m.in. przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Local Economic and Employment Development Program OECD (Amsterdam), Fundację Bertelsmanna (Dortmund), w ramach Kongresu Międzynarodowej Unii Geograficznej (Kolonia) i Association of American Geographers (Los Angeles).
Uczestnicy projektu wzięli udział łącznie w 15 warsztatach odbywających się w 11 miastach w 9 krajach Europy, które charakteryzują się różnymi przyczynami spadku liczby ludności. Młodzi naukowcy uczestniczyli w 3 szkołach Training School poświęconych przygotowaniu bazy danych i ustaleniu metod służących do opracowania mapy ‘kurczących się’ miast Europy.
W ramach konferencji finalnej Akcji CIRES, która odbyła się w Essen w dniach 12-14.09.2013 r., uczestnicy projektu brali udział w przygotowaniu wystawy miast kurczących się. Wśród kilkunastu przykładów kurczących się miast z Europy zaprezentowany został przykład polskiego studium przypadku – Wałbrzych, przygotowany przez mgr Emilię Jaroszewską i prof. dra hab. Tadeusz Stryjakiewicza. Ponadto kierownik projektu, prof. dr hab. Tadeusz Stryjakiewicz, na zaproszenie organizatorów wziął udział w panelu eksperckim „The global challange of shrinking cities” wraz z przedstawicielami Uniwersytetu w Austin, Biura Planowania Stanu Ohio, Centrum Badań nad Środowiskiem w Lipsku, Firmy Synergo w Zurychu oraz Paryskiej Sorbony. W trakcie panelu zaprezentował wyniki przygotowanego pod jego kierownictwem Synopsis Report, tj. raportu podsumowującego przyczyny, skalę i skutki procesu kurczenia się miast we wszystkich postkomunistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej biorących udział w projekcie oraz współpracujących w jego realizacji (Bośnia - Hercegowina, Bułgaria, Czechy, Estonia, Macedonia, Polska, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia, Węgry).